તથ્ય જાંચ: શું શંખપુષ્પી ચા પીવાથી યાદશક્તિ વધે છે? 

સારાંશ

સોશિયલ મીડિયાપર એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે શંખપુષ્પી ચા પીવાથી માનવોમાં યાદશક્તિ વધે છે. અમે આ દાવાની ફેક્ટ ચેક કરી અને જાણવા મળ્યું કે આ દાવો ખોટો છે.

દાવો

ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કરવામાં આવેલા એક દાવા મુજબ શંખપુષ્પી ચા પીવાથી યાદશક્તિમાં વધારો થાય છે.

તથ્ય જાંચ

શું શંખપુષ્પી સીધે જ યાદશક્તિ વધારે છે?

ના. માનવોમાં યાદશક્તિ વધારતી તેની અસર માટે કોઈ મજબૂત ક્લિનિકલ પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. શંખપુષ્પી ચા મુખ્યત્વે Convolvulus pluricaulis નામના છોડમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે આયુર્વેદમાં “મેધ્ય રસાયણ” તરીકે ઓળખાય છે અને મગજને સહારો આપતી ઔષધી તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ યાદશક્તિ એક સરળ પ્રક્રિયા નથી. તેમાં મગજના હિપ્પોકેમ્પસ ન્યુરૉન્સ, ન્યુરોટ્રાન્સમિટર સિગ્નલિંગ (જેમ કે એસિટાઇલકોલીન, ગ્લુટામેટ અને ડોપામિન) અને લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ સામેલ હોય છે.

જો કોઈ પદાર્થ યાદશક્તિ વધારવાનો દાવો કરે, તો માનવ અભ્યાસોમાં નીચે મુજબના સ્પષ્ટ પરિણામો જોવા મળવા જોઈએ:

• માહિતી યાદ રાખવાની ક્ષમતા સુધરવી
• શીખવાની ક્ષમતા વધવી
• માન્ય ન્યુરો-સાયકોલોજિકલ ટેસ્ટમાં સારા સ્કોર મળવા

અગાઉ કરવામાં આવેલી કેટલીક ફેક્ટ ચેકમાં રોઝમેરી ચા સૂંઘવાથી અથવા ખજૂર ખાવાથી યાદશક્તિ વધે છે એવા દાવાઓ પણ ભ્રામક સાબિત થયા હતા. એ જ રીતે, હાલમાં શંખપુષ્પી માટે પણ એવા મજબૂત પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી કે જે સ્પષ્ટપણે કહી શકે કે તે યાદશક્તિ વધારવામાં અસરકારક છે.

ફાર્માકોલોજિકલ સંશોધન શું સૂચવે છે?

તે કેટલાક ન્યુરોલોજિકલ પ્રભાવ સૂચવે છે, પરંતુ યાદશક્તિમાં સુધારાનો પુરાવો નથી. Convolvulus pluricaulis પર કરાયેલા પ્રયોગોમાં કેટલાક બાયોકેમિકલ પ્રભાવ જોવા મળ્યા છે:

• એન્ટીઑક્સિડન્ટ અસર: મગજના કોષોમાં ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ ઘટાડવો
• એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી અસર: TNF-α અને IL-6 જેવા સોજા વધારતા ઘટકોને દબાવવાની શક્યતા
• કોલિનર્જિક અસર: યાદશક્તિ સાથે જોડાયેલા એસિટાઇલકોલીન માર્ગો પર સંભવિત અસર
• GABA સંબંધિત અસર: મગજને શાંત પાડતી હળવી અસર

પરંતુ આ અભ્યાસો મુખ્યત્વે ટેસ્ટ ટ્યુબ અથવા પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાં વપરાયેલી માત્રા સામાન્ય રીતે લોકો ચા રૂપે લેતા પ્રમાણથી ઘણી વધુ હતી. એટલે માત્ર લેબમાં જોવા મળતી અસરનો અર્થ એ નથી કે માનવોમાં પણ સમાન લાભ મળશે.

ડૉ. નું શું કહેવું છે?

ઇન્દોરની આયુર્વેદ કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. મુસ્કાન ઠાકુર (BAMS) જણાવે છે કે બ્રાહ્મી વટી અને સરસ્વતારિષ્ટ જેવી આયુર્વેદિક દવાઓ પરંપરાગત રીતે મગજના સ્વાસ્થ્ય, યાદશક્તિ અને એકાગ્રતા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. શંખપુષ્પી જેવી ઔષધિઓ તેમના શાંતકારક અને મનને સહારો આપતા ગુણોને કારણે આ ફોર્મ્યુલેશન્સમાં સામેલ કરવામાં આવે છે.

તેમણે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર આ ઔષધિઓને પાણીમાં ઉમેરીને ઘરેલુ ઉપાય તરીકે પીવાથી સીધી અને નોંધપાત્ર રીતે યાદશક્તિમાં વધારો થાય એવું માનવું યોગ્ય નથી. જોકે, યોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ હેઠળ નિયમિત રીતે લેવામાં આવે તો તે ધ્યાન, એકાગ્રતા અને શીખવાની ક્ષમતાને થોડી મદદ કરી શકે છે.

તેમણે અંતમાં ભાર મૂક્યો કે આવી દવાઓ શરૂ કરતા પહેલા પ્રશિક્ષિત આયુર્વેદિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

માનવ અભ્યાસો શું દર્શાવે છે?

અભ્યાસો મર્યાદિત છે અને મજબૂત પુરાવા પૂરાં પાડતા નથી. કેટલાક નાના ક્લિનિકલ અભ્યાસોમાં નીચે મુજબના પરિણામો જોવા મળ્યા હતા:

• ચેતનામાં થોડો સુધારો
• ચિંતા ઘટાડવામાં મદદ
• ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં થોડો ફાયદો

પરંતુ આ અભ્યાસોમાં ઘણી મર્યાદાઓ હતી:

• નાનો સેમ્પલ સાઇઝ
• પ્લેસેબો નિયંત્રિત ડબલ-બ્લાઇન્ડ ડિઝાઇનનો અભાવ
• અલગ-અલગ પ્રકારની હર્બલ તૈયારી
• વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણો કરતાં વ્યક્તિગત અનુભવ આધારિત પરિણામો

મજબૂત રેન્ડમાઇઝ્ડ કન્ટ્રોલ્ડ ટ્રાયલ્સ (RCTs) વગર એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે કે જોવા મળતા ફાયદા ખરેખર હર્બના કારણે છે કે પ્લેસેબો અસર અથવા અન્ય પરિબળોના કારણે.

લોકો શંખપુષ્પી લીધા પછી માનસિક રીતે હળવાશ કેમ અનુભવે છે?

કારણ કે તેની કેટલીક પરોક્ષ માનસિક અને ન્યુરોલોજિકલ અસરો હોઈ શકે છે, પરંતુ તે સાચી યાદશક્તિમાં વધારો નથી કરતી. લોકો જે ફાયદો અનુભવે છે તે કદાચ નીચેના કારણોસર હોઈ શકે છે:

• ચિંતા ઘટાડવાની અસર
• મગજને શાંત રાખવાની અસર
• પ્લેસેબો અસર, જેમાં વ્યક્તિને લાગે છે કે કંઈક કામ કરી રહ્યું છે

ન્યુરોસાયન્સ મુજબ, તેનો અર્થ એ થાય છે કે શંખપુષ્પી વ્યક્તિને વધુ શાંત અથવા ફોકસ્ડ અનુભવ કરાવી શકે છે, પરંતુ મગજની મૂળભૂત યાદશક્તિ ક્ષમતામાં વધારો કરતી નથી. આ બંને વચ્ચેનો ફરક સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.

Disclaimer: Medical Science is an ever evolving field. We strive to keep this page updated. In case you notice any discrepancy in the content, please inform us at factcheck@thip.in. You can futher read our Correction Policy here. Never disregard professional medical advice or delay seeking medical treatment because of something you have read on or accessed through this website or it's social media channels. Read our Full Disclaimer Here for further information.